Cộng đồng chia sẻ tri thức Lib24.vn

Tóm tắt lý thuyết và bài tập Vật lý hạt nhân

597436b4529e22a81d9155edabb9e1b9
Gửi bởi: Thái Dương 22 tháng 3 2019 lúc 16:31 | Được cập nhật: 21 tháng 2 lúc 3:37 Kiểu file: PDF | Lượt xem: 268 | Lượt Download: 0 | File size: 0 Mb

Nội dung tài liệu

Tải xuống
Link tài liệu:
Tải xuống

Các tài liệu liên quan


Có thể bạn quan tâm


Thông tin tài liệu

Các bài giảng luyện thi môn Vật Lí 12. Biên soạn: Trương Văn Thanh CHUYÊN ĐỀ VẬT LÝ HẠT NHÂN  Phần I: TÓM TẮT LÝ THUYẾT § 1.CẤU TẠO CỦA HẠT NHÂN NGUYÊN TỬ ĐỘ HỤT KHỐI CẤU TẠO CỦA HẠT NHÂN NGUYÊN TỬ I. 1. Cấu hạt nhân nguyên tử Hạt nhân được cấu tạo bởi hai loại hạt sơ cấp gọi là nuclon gồm: Prôtôn: ki hiệu p11H mp = 1,67262.10 27 kg , điện tích : +e . Nơtrôn: kí hiệu n  01n , mn = 1,67493.10 27 kg , không mang điện tích A Z 1.1. Kí hiệu hạt nhân: X - A= số nuctrôn : số khối - Z = số prôtôn = điện tích hạt nhân: nguyên tử số - N  A Z : số nơtrôn 1 1.2. Bán kính hạt nhân nguyên tử: R  1, 2 .1015 A3 (m) 2.Đồng vị Những nguyên tử đồng vị là những nguyên tử có cùng số prôtôn ( Z ), nhưng khác số nơtrôn (N) hay số nuclôn (A). Ví dụ: Hidrô có ba đồng vị 1 1 H ; 2 1 H ( 12 D) ; 3 1 H ( 31T ) + đồng vị bền : trong thiên nhiên có khoảng 300 đồng vị loại này . + đồng vị phóng xạ ( không bền) : có khoảng vài nghìn đồng vị phóng xạ tự nhiên và nhân tạo . 3.Đơn vị khối lượng nguyên tử - u : có giá trị bằng 1/12 khối lượng đồng vị cacbon 126C 27 2 13 - 1u  1,66058.10 kg  931,5 MeV / c ; 1 MeV  1,6 .10 J Website http://truongthanh85.violet.vn. ĐT: 0974.810.957 1 Các bài giảng luyện thi môn Vật Lí 12. Biên soạn: Trương Văn Thanh II. ĐỘ HỤT KHỐI – NĂNG LƯỢNG LIÊN KẾT CỦA HẠT NHÂN 1. Lực hạt nhân - Lực hạt nhân là lực tương tác giữa các nuclôn, bán kính tương tác khoảng 1015 m . - Lực hạt nhân không cùng bản chất với lực hấp dẫn hay lực tĩnh điện; nó là lực mới truyền tương tác giữa các nuclôn trong hạt nhân gọi là tương tác mạnh. 2. Độ hụt khối m của hạt nhân ZAX Khối lượng hạt nhân mhn luôn nhỏ hơn tổng khối lượng các nuclôn tạo thành hạt nhân đó một lượng m . m   Z.mp  ( A Z ).mN  mhn  3. Năng lượng liên kết Wlk của hạt nhân ZAX - Năng liên kêt Là năng lượng tỏa ra khi tạo thành một hạt nhân (hay năng lượng thu vào để phá vỡ một hạt nhân thành các nuclôn riêng biệt). o Wlk   J Khi đơn vị của: ; mp    mn    mhn   kg Wlk   Z.mp  N.mn  mhn  . c 2  m . c 2 Thì 4.Năng lượng liên kết riêng của hạt nhân ZAX - Năng lượng liên kết riêng là năng lượng liên kết tính trên một nuclôn Wlk . A - Hạt nhân có năng lượng liên kết riêng càng lớn thì càng bền vững. § 2. PHẢN ỨNG HẠT NHÂN PHẢN ỨNG HẠT NHÂN I. - Phản ứng hạt là mọi quá trình dẫn tới sự biến đổi sự biến đổi của hạt nhân. A1 Z1 X1  Z X2  A2 2 A3 Z3 X3  Z X4 hay A + B → C + D. A4 4 - Có hai loại phản ứng hạt nhân o Phản ứng tự phân rã của một hạt nhân không bền thành các hạt nhân khác (phóng xạ) o Phản ứng tương tác giữa các hạt nhân với nhau dẫn đến sự biến đổi thành các hạt nhân khác. Chú ý: Các hạt thường gặp trong phản ứng hạt nhân Prôtôn ( 11 p  11H ) ; Nơtrôn ( 01n ) ; Heli ( 24 He  24 ) ; Electrôn (    10e ) ; Pôzitrôn (    10e ) CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN TRONG PHẢN ỨNG HẠT NHÂN II. 1. Định luật bảo toàn số nuclôn (số khối A) A1  A2  A3  A4 Website http://truongthanh85.violet.vn. ĐT: 0974.810.957 2 Các bài giảng luyện thi môn Vật Lí 12. Biên soạn: Trương Văn Thanh 3. Z1  Z2  Z3  Z4 Định luật bảo toàn điện tích (nguyên tử số Z)   Định luật bảo toàn động lượng:  Pt   P s 4. Định luật bảo toàn năng lượng toàn phần Wt  Ws 2. Chú ý: - Năng lượng toàn phần của một hạt nhân: gồm năng lượng nghỉ và năng lượng thông thường ( động năng) 1 W  mc 2  mv2 2 - Định luật bảo toàn năng lượng toàn phần có thể viết: Wđ1 + Wđ2 + m1.c2 + m2.c2 = Wđ3 + Wđ4 + m3.c2 + m4.c2 - Liên hệ giữa động lượng và động năng III. P 2  2mWd hay Wd  P2 2m NĂNG LƯỢNG TRONG PHẢN ỨNG HẠT NHÂN m0 = m1+m2 và m = m3 + m4 - Trong trường hợp m (kg ) ; W ( J ) : W  (m0  m)c 2  (m  m0 )c 2 (J) - Trong trường hợp m (u ) ; W ( MeV ) : W  (m0  m)931,5  (m  m0 )931,5 o Nếu m0 > m: W  0 : phản ứng tỏa năng lượng o Nếu m0 < m : W  0 : phản ứng thu năng lượng § 3. PHÓNG XẠ I. PHÓNG XẠ Phóng xạ là hiện tượng hạt nhân không bền vững tự phân rã, phát ra các tia phóng xạ và biến đổi thành các hạt nhân khác. II. CÁC TIA PHÓNG XẠ 1.1 Các phương trình phóng xạ: - Phóng xạ  ( 24 He) : hạt nhân con lùi hai ô so với hạt nhân mẹ trong bảng tuần hoàn. Website http://truongthanh85.violet.vn. ĐT: 0974.810.957 3 Các bài giảng luyện thi môn Vật Lí 12. Biên soạn: Trương Văn Thanh A Z A 4 Z 2 X  He  4 2 Y - Phóng xạ   ( 10 e) : hạt nhân con tiến một ô so với hạt nhân mẹ trong bảng tuần hoàn. A Z X  10e  A Z 1 Y - Phóng xạ   ( 10 e) : hạt nhân con lùi một ô so với hạt nhân mẹ trong bảng tuần hoàn. A Z - Phóng xạ  : A Z X  10e  A Z 1 Y X*  00  ZAX 1.2. Bản chất và tính chất của các loại tia phóng xạ Loại Tia Bản Chất Tính Chất () o Là dòng hạt nhân nguyên tử Heli ( 24 He ), chuyển động với vận tốc cỡ 2.107m/s. (-) o Là dòng hạt êlectron ( 10 e) , vận tốc  c ( ) o Là dòng hạt êlectron dương (còn gọi là pozitron) ( 10 e) , vận tốc  c . () o Là bức xạ điện từ có năng lượng rất cao + o Ion hoá rất mạnh. o Đâm xuyên yếu. o Ion hoá yếu hơn nhưng đâm xuyên mạnh hơn tia . o Ion hoá yếu nhất, đâm xuyên mạnh nhất. CÁC ĐỊNH LUẬT PHÓNG XẠ III. 1. Chu kì bán rã của chất phóng xạ (T) Chu kì bán rã là thời gian để một nửa số hạt nhân hiện có của một lượng chất phóng xạ bị phân rã, biến đổi thành hạt nhân khác. 2. Hằng số phóng xạ 3. Định luật phóng xạ  Số hạt (N) ln 2 T (đặc trưng cho từng loại chất phóng xạ) Độ phóng xạ (H) Khối lượng (m) (1 Ci  3,7.1010 Bq) Trong quá trình phân rã, số Trong quá trình phân rã, - Đại lượng đặc trưng cho hạt nhân phóng xạ giảm theo khối lượng hạt nhân phóng xạ tính phóng xạ mạnh hay yếu thời gian tuân theo định luật giảm theo thời gian tuân theo của chất phóng xạ. hàm số mũ. định luật hàm số mũ. - Số phân rã trong một giây.  N(t )  N0 . 2 t T  N0 . e   t m(t )  m0 . 2 t T  m0 . e  t  H (t )  H 0 . 2 t T  H 0 . e  t H  N o N0 : số hạt nhân phóng xạ o m0 : khối lượng phóng xạ ở o H0 : độ phóng xạ ở thời Website http://truongthanh85.violet.vn. ĐT: 0974.810.957 4 Các bài giảng luyện thi môn Vật Lí 12. ở thời điểm ban đầu. thời điểm ban đầu. o N ( t ) : số hạt nhân phóng xạ điểm ban đầu. o m(t ) : khối lượng phóng xạ còn lại sau thời gian t . công thức liên quan : n  Biên soạn: Trương Văn Thanh o H (t ) : độ phóng xạ còn lại còn lại sau thời gian t . sau thời gian t . m N V   A N A 22,4 NA = 6,023.1023 nguyên tử/mol ỨNG CỦA CÁC ĐỒNG VỊ PHÓNG XẠ IV. - Theo dõi quá trình vận chuyển chất trong cây bằng phương pháp nguyên tử đánh dấu. - Dùng phóng xạ  tìm khuyết tật trong sản phẩm đúc, bảo quản thực phẩm, chữa bệnh ung thư … - Xác định tuổi cổ vật. § 4. PHẢN ỨNG PHÂN HẠCH - PHẢN ỨNG NHIỆT HẠCH NHÀ MÁY ĐIỆN NGUYÊN TỬ PHẢN ỨNG PHÂN HẠCH I. 1. Phản ứng phân hạch Phản ứng phân hạch là một hạt nhân rất nặng như Urani ( 235 92U ) hấp thụ một nơtrôn chậm sẽ vỡ thành hai hạt nhân trung bình, cùng với một vài nơtrôn mới sinh ra. U  01n  235 92 2. U  236 92 A1 Z1 X A2 Z2 X  k 01n  200MeV Phản ứng phân hạch dây chuyền Nếu sự phân hạch tiếp diễn liên tiếp thành một dây chuyền thì ta có phản ứng phân hạch dây chuyền, khi đó số phân hạch tăng lên nhanh trong một thời gian ngắn và có năng lượng rất lớn được tỏa ra. Điều kiện để xảy ra phản ứng dây chuyền: xét số nơtrôn trung bình k sinh ra sau mỗi phản ứng phân hạch ( k là hệ số nhân nơtrôn). o Nếu k  1 : thì phản ứng dây chuyền không thể xảy ra. o Nếu k  1 : thì phản ứng dây chuyền sẽ xảy ra và điều khiển được. o Nếu k  1 : thì phản ứng dây chuyền xảy ra không điều khiển được. o Ngoài ra khối lượng 3. Nhà điện nguyên từ U phải đạt tới giá trị tối thiểu gọi là khối lượng tới hạn mth . 235 92 Bộ phận chính của nhà máy điện hạt nhân là lò phản ứng hạt nhân. PHẢN ỨNG NHIỆT HẠCH II. 1. Phản ứng nhiệt hạch Phản ứng nhiệt hạch là phản ứng kết hợp hai hạt nhân nhẹ thành một hạt nhân nặng hơn. Website http://truongthanh85.violet.vn. ĐT: 0974.810.957 5 Các bài giảng luyện thi môn Vật Lí 12. Biên soạn: Trương Văn Thanh 2 1 2. H  H  H  n  3, 25 Mev 2 1 3 2 1 0 Điều kiện xảy ra phản ứng nhiệt hạch - Nhiệt độ cao khoảng từ 50 triệu độ tới 100 triệu độ. - Hỗn hợp nhiên liệu phải “giam hãm” trong một khoảng không gian rất nhỏ. 3. Năng lượng nhiệt hạch - Tuy một phản ứng nhiệt hạch tỏa năng lượng ít hơn một phản ứng phân hạch nhưng nếu tính theo khối lượng nhiên liệu thì phản ứng nhiệt hạch tỏa ra năng lượng lớn hơn. - Nhiên liệu nhiệt hạch có thể coi là vô tận trong thiên nhiên: đó là đơteri, triti rất nhiều trong nước sông và biển. - Về mặt sinh thái, phản ứng nhiệt hạch sạch so với phản ứng phân hạch vì không có bức xạ hay cặn bã phóng xạ làm ô nhiễm môi trường. Phần II: BÀI TẬP ÁP DỤNG I. XÁC ĐỊNH CẤU TẠO HẠT NHÂN- ĐỘ HỤT KHỐI VÀ NĂNG LƯỢNG LIÊN KẾT: Loại 1 : Xác định cấu tạo hạt nhân, năng lượng liên kết hạt nhân: Bài 1 : Xác định cấu tạo hạt nhân + 238 92 U , 1123 Na , 24 He U có cấu tạo gồm: Z=92 , A = 238  N = A – Z = 146 238 92 Đáp án: 238 92 U : 92 proton ; 146 nơtron Z= 11 , A = 23  N = A – Z = 12 23 + 11 Na gồm : Đáp án: : 23 11 11 proton ; 12 nơtron Na : Bài 2 : Khối lượng của hạt Be là mBe = 10,01134u, khối lượng của nơtron là mN = 1,0087u, khối lượng của proton là mP = 1,0073u. Tính độ hụt khối của hạt nhân 104 Be là bao nhiêu? 10 4 - Xác định cấu tạo hạt nhân - Vận dụng công thức độ hụt khối : 10 4 Be có Z = 4proton, 6 notron m   Z.mp  ( A Z ).mN  mhn  = 4.1,0073u + 6.1,0087u – 10,01134u m = 0,069u Đáp án: m = 0,069u Website http://truongthanh85.violet.vn. ĐT: 0974.810.957 6 Các bài giảng luyện thi môn Vật Lí 12. Biên soạn: Trương Văn Thanh Bài 3: Hạt nhân đơteri D có khối lượng mD = 2,0136u, khối lượng của nơtron là mN = 1,0087u, khối lượng của 2 1 proton là mP = 1,0073u. Tính năng lượng liên kết của hạt nhân 12 D . Xác định cấu tạo hạt nhân 2 1 D có Z = 1proton, N = 1 notron Vận dụng công thức độ hụt khối từ đó tinh năng lương liên kết : Wlk   Z.mp  N.mn  mhn  . 931,5  m . 931,5 Wlk = (1.1,0073+ 1.1,0087 – 2,0136).931,5 Đáp án: Wlk = 2,23 MeV Co có khối lượng mCo = 55,940u, khối lượng của nơtron là mN = 1,0087u, khối lượng của proton là mP = 1,0073u. Tính năng lượng liên kết riêng của hạt nhân 2760Co . Bài 4 : Hạt nhân 60 27 Tương tự : Đáp án: Wlk = 70,5 MeV Loại 2 : Tính năng lượng liên kết riêng và so sánh tính bền vững của các hạt nhân. Bước 1:Tính năng lượng liên kết riêng bằng : Wlk MeV/nuclon. A Bước 2 : So sánh năng lượng liên kết riêng của các hạt nhân với nhau : hạt nhân có năng lượng liên kết riêng càng lớn thì càng bền vững . Chú ý : hạt nhân có số khối từ 50 – 70 trong bảng HTTH thường bền hơn các nguyên tử của các hạt nhân còn lại . Bài 1: Hạt nhân 10 4 Be có khối lượng 10,0135u. Khối lượng của nơtrôn (nơtron) mn = 1,0087u, khối lượng của prôtôn (prôton) mP = 1,0073u, 1u = 931 MeV/c2. Năng lượng liên kết riêng của hạt nhân 10 là A. 0,6321 MeV. B. 63,2152 MeV. C. 6,3215 MeV. 10 4 Be D. 632,1531 MeV. Giải - Năng lượng liên kết của hạt nhân 10 4 Be là : Wlk = Δm.c2 = (4.mP +6.mn – mBe).c2 = 0,0679.c2 = 63,215 MeV. - Suy ra năng lượng liên kết riêng của hạt nhân 10 4 Be là : Wlk 63,125   6,3215 MeV/nuclôn. A 10 Chọn đáp án : C. Website http://truongthanh85.violet.vn. ĐT: 0974.810.957 7 Các bài giảng luyện thi môn Vật Lí 12. Biên soạn: Trương Văn Thanh Bài 2: Tính năng lượng liên kết hạt nhân Đơtêri 2 1D ? Cho mp = 1,0073u, mn = 1,0087u, mD = 2,0136u; 1u = 931 MeV/c2. A) 2,431 MeV. B) 1,122 MeV. C) 1,243 MeV. D)2,234MeV. Giải - Độ hụt khối của hạt nhân D : Δm = ∑ mp + ∑ mn ─ mD = 1.mp +1.mn – mD = 0,0024 u - Năng lượng liên kết cảu hạt nhân D là : Wlk = Δm.c2 = 0,0024.uc2 = 2,234 MeV .  Chọn đáp án D. Bài 3 : Cho biết mα = 4,0015u; mO  15,999 u; mp  1,007276u , mn  1,008667 u . Hãy sắp xếp các hạt nhân 12 6C , 16 8O 4 2 He , theo thứ tự tăng dần độ bền vững : Câu trả lời đúng là: A. 4 16 12 6 C , 2 He, 8 O . C. 24 He, 12 6C , B. 16 8O . 12 6C , 4 16 8 O , 2 He, D. 24 He, 168 O , 126C . Giải - Đề bài không cho khối lượng của 12C nhưng chú ý vì ở đây dùng đơn vị u, mà theo định nghĩa đon vị u bằng 1/12 khối lượng đồng vị 12C  do đó có thể lấy khối lượng 12C là 12 u. - Suy ra năng lượng liên kết riêng của từng hạt nhân là : He : Wlk = (2.mp + 2.mn – m α )c2 = 28,289366 MeV  Wlk riêng = 7,0723 MeV / nuclon. C : Wlk = (6.mp + 6.mn – mC )c2 = 89,057598 MeV  Wlkriêng = 7,4215 MeV/ nuclon. O : Wlk = (8.mp + 8.mn – mO )c2 = 119,674464 meV  Wlk riêng = 7,4797 MeV/ nuclon. Hạt nhân có năng lượng liên kết riêng càng lớn thì càng bền vững. Vậy chiều bền vững hạt nhân tăng dần là : He < C < O.  Chọn đáp án C. Website http://truongthanh85.violet.vn. ĐT: 0974.810.957 8